ADHORTACJA APOSTOLSKA
\nLAUDATE DEUM<\/p>\n
OJCA \u015aWI\u0118TEGO
\nFRANCISZKA<\/p>\n
DO WSZYSTKICH LUDZI DOBREJ WOLI
\nO KRYZYSIE KLIMATYCZNYM<\/p>\n
1. \u201ePochwalony b\u0105d\u017a, Panie, z wszystkimi Twymi stworzeniami\u201d. To zawo\u0142anie zrealizowa\u0142 \u015bw. Franciszek z Asy\u017cu poprzez swoje \u017cycie, pie\u015bni i gesty. W ten spos\u00f3b podj\u0105\u0142 zalecenia psalm\u00f3w biblijnych i ukaza\u0142 wra\u017cliwo\u015b\u0107 Jezusa na stworzenia swego Ojca: \u201ePrzypatrzcie si\u0119 liliom polnym, jak rosn\u0105: nie pracuj\u0105 ani prz\u0119d\u0105. A powiadam wam: nawet Salomon w ca\u0142ym swym przepychu nie by\u0142 tak ubrany jak jedna z nich\u201d (Mt 6, 28-29). \u201eCzy\u017c nie sprzedaj\u0105 pi\u0119ciu wr\u00f3bli za dwa asy? A przecie\u017c \u017caden z nich nie jest zapomniany w oczach Bo\u017cych\u201d (\u0141k 12, 6). Jak\u017ce nie podziwia\u0107 tej czu\u0142o\u015bci Jezusa dla tych wszystkich, kt\u00f3rzy nam towarzysz\u0105 na naszej drodze?<\/p>\n
2. Min\u0119\u0142o ju\u017c osiem lat od opublikowania encykliki Laudato si’, w kt\u00f3rej chcia\u0142em podzieli\u0107 si\u0119 z wami wszystkimi, siostrami i bra\u0107mi naszej cierpi\u0105cej planety, moim g\u0142\u0119bokim niepokojem o nasz wsp\u00f3lny dom. Ale wraz z up\u0142ywem czasu zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce nie reagujemy dostatecznie, bowiem goszcz\u0105cy nas \u015bwiat rozpada si\u0119 i by\u0107 mo\u017ce zbli\u017ca si\u0119 do punktu krytycznego. Niezale\u017cnie od tego, \u017ce mo\u017ce to nast\u0105pi\u0107, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wp\u0142yw zmian klimatycznych b\u0119dzie wyrz\u0105dza\u0142 coraz wi\u0119cej szk\u00f3d \u017cyciu wielu os\u00f3b i rodzin. B\u0119dziemy odczuwa\u0107 ich skutki w dziedzinie zdrowia, miejsc pracy, dost\u0119pu do zasob\u00f3w, mieszka\u0144, przymusowej migracji i w innych dziedzinach.<\/p>\n
3. Chodzi o globalny problem spo\u0142eczny, kt\u00f3ry jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z godno\u015bci\u0105 \u017cycia ludzkiego. Biskupi Stan\u00f3w Zjednoczonych bardzo dobrze wyrazili spo\u0142eczny sens naszej troski o zmiany klimatyczne, kt\u00f3ry wykracza poza podej\u015bcie czysto ekologiczne, poniewa\u017c \u201enasza troska o siebie nawzajem i troska o Ziemi\u0119 s\u0105 ze sob\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane. Zmiana klimatu jest jednym z g\u0142\u00f3wnych wyzwa\u0144 stoj\u0105cych przed spo\u0142ecze\u0144stwem i wsp\u00f3lnot\u0105 \u015bwiatow\u0105. Skutki zmian klimatycznych ponosz\u0105 osoby najbardziej bezbronne, zar\u00f3wno w kraju, jak i na ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d [1]. W kilku s\u0142owach powiedzieli to r\u00f3wnie\u017c biskupi obecni na Synodzie dla Amazonii: \u201eAtaki wymierzone w przyrod\u0119 maj\u0105 konsekwencje dla \u017cycia narod\u00f3w\u201d [2]. Aby dobitnie wyrazi\u0107, \u017ce nie chodzi ju\u017c o kwesti\u0119 drugorz\u0119dn\u0105 lub ideologiczn\u0105, ale o dramat, kt\u00f3ry szkodzi nam wszystkim, biskupi afryka\u0144scy stwierdzili, \u017ce zmiany klimatyczne uwydatniaj\u0105 \u201eszokuj\u0105cy przyk\u0142ad grzechu strukturalnego\u201d [3].<\/p>\n
4. Refleksja i informacje, kt\u00f3re uda\u0142o nam si\u0119 zebra\u0107 z ostatnich o\u015bmiu lat, pozwalaj\u0105 nam wyja\u015bni\u0107 i uzupe\u0142ni\u0107 to, co mogli\u015bmy stwierdzi\u0107 jaki\u015b czas temu. Z tego powodu, a tak\u017ce dlatego, \u017ce sytuacja staje si\u0119 coraz bardziej nagl\u0105ca, chcia\u0142em podzieli\u0107 si\u0119 z wami tymi tre\u015bciami.<\/p>\n
1. Globalny kryzys klimatyczny<\/p>\n
5. Niezale\u017cnie od tego, jak bardzo staramy si\u0119 im zaprzecza\u0107, ukrywa\u0107, maskowa\u0107 lub relatywizowa\u0107, oznaki zmian klimatycznych s\u0105 coraz bardziej oczywiste. Nikt nie mo\u017ce zignorowa\u0107 faktu, \u017ce w ostatnich latach byli\u015bmy \u015bwiadkami zjawisk ekstremalnych, cz\u0119stych okres\u00f3w wyj\u0105tkowych upa\u0142\u00f3w, susz i innych dolegliwo\u015bci ze strony Ziemi, kt\u00f3re s\u0105 jedynie namacalnymi przejawami milcz\u0105cej choroby, dotykaj\u0105cymi nas wszystkich. Prawd\u0105 jest, \u017ce nie wszystkie katastrofy mo\u017cna przypisa\u0107 globalnym zmianom klimatycznym. Mo\u017cna jednak sprawdzi\u0107, \u017ce niekt\u00f3re zmiany klimatu wywo\u0142ane przez cz\u0142owieka, znacznie zwi\u0119kszaj\u0105 prawdopodobie\u0144stwo cz\u0119stszych i bardziej intensywnych zdarze\u0144 ekstremalnych. Wiemy zatem, \u017ce za ka\u017cdym razem, gdy globalna temperatura wzrasta o 0,5 stopnia Celsjusza, zwi\u0119ksza si\u0119 intensywno\u015b\u0107 i cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 ulewnych deszczy i powodzi w niekt\u00f3rych obszarach, powa\u017cnych susz w innych, ekstremalnych upa\u0142\u00f3w w niekt\u00f3rych regionach i obfitych opad\u00f3w \u015bniegu w jeszcze innych [4]. Je\u015bli dotychczas mogli\u015bmy mie\u0107 fale upa\u0142\u00f3w kilka razy w roku, to co stanie si\u0119 przy globalnym wzro\u015bcie temperatury o 1,5 stopnia Celsjusza, do czego niewiele nam brakuje? Takie fale upa\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105 znacznie cz\u0119stsze i bardziej intensywne. Je\u015bli zostan\u0105 przekroczone 2 stopnie, pokrywy lodowe Grenlandii i znacznej cz\u0119\u015bci Antarktydy stopniej\u0105 ca\u0142kowicie [5], z ogromnymi i bardzo powa\u017cnymi konsekwencjami dla wszystkich.<\/p>\n
Opory i nieporozumienia<\/p>\n
6. W ostatnich latach nie brakowa\u0142o os\u00f3b usi\u0142uj\u0105cych lekcewa\u017cy\u0107 t\u0119 obserwacj\u0119. Powo\u0142uj\u0105 si\u0119 one na rzekomo naukowe dane, takie jak fakt, \u017ce planeta zawsze mia\u0142a i zawsze b\u0119dzie mia\u0142a okresy och\u0142odzenia i ocieplenia. Pomijaj\u0105 inny istotny fakt, mianowicie: \u017ce to, czego obecnie jeste\u015bmy \u015bwiadkami, to niezwyk\u0142e przyspieszenie ocieplenia, z tak\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105, i\u017c potrzeba tylko jednego pokolenia \u2013 a nie stuleci czy tysi\u0105cleci \u2013 \u017ceby to zauwa\u017cy\u0107. Podnosz\u0105cy si\u0119 poziom m\u00f3rz i topniej\u0105ce lodowce mog\u0105 by\u0107 \u0142atwo dostrze\u017cone przez osob\u0119 na przestrzeni jej \u017cycia, a prawdopodobnie za kilka lat wiele grup ludno\u015bci b\u0119dzie musia\u0142o przenie\u015b\u0107 swoje domy z powodu tych zdarze\u0144.<\/p>\n
7. Aby o\u015bmieszy\u0107 tych, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 o globalnym ociepleniu, przytacza si\u0119 fakt, \u017ce mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto wyst\u0105pi\u0107 ekstremalne ozi\u0119bienia. Zapomina si\u0119, \u017ce te i inne niezwyk\u0142e zjawiska s\u0105 jedynie alternatywnymi przejawami tej samej przyczyny: globalnego zaburzenia r\u00f3wnowagi, spowodowanego globalnym ociepleniem. Susze i powodzie, wysychanie jezior i populacje wymiatane przez tsunami lub powodzie, maj\u0105 zasadniczo to samo \u017ar\u00f3d\u0142o. Z drugiej strony, je\u015bli m\u00f3wimy o zjawisku globalnym, nie mo\u017cemy go myli\u0107 z wydarzeniami przej\u015bciowymi i zmiennymi, kt\u00f3re w du\u017cej mierze t\u0142umaczone s\u0105 czynnikami lokalnymi.<\/p>\n
8. Brak informacji prowadzi do uto\u017csamiania wielkich prognoz klimatycznych obejmuj\u0105cych d\u0142ugie okresy \u2013 co najmniej dziesi\u0119ciolecia \u2013 z prognozami pogody, kt\u00f3re mog\u0105 obejmowa\u0107 najwy\u017cej kilka tygodni. Kiedy m\u00f3wimy o zmianach klimatycznych, odnosimy si\u0119 do globalnej rzeczywisto\u015bci \u2013 ze sta\u0142ymi lokalnymi wahaniami \u2013 kt\u00f3ra utrzymuje si\u0119 przez wiele dekad.<\/p>\n
9. Pr\u00f3buj\u0105c upro\u015bci\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, nie brakuje tych, kt\u00f3rzy obwiniaj\u0105 ubogich za posiadanie zbyt wielu dzieci i pr\u00f3buj\u0105 rozwi\u0105za\u0107 problem poprzez okaleczanie kobiet w krajach mniej rozwini\u0119tych. Jak zwykle, wydaje si\u0119, \u017ce winni s\u0105 ubodzy. Ale w rzeczywisto\u015bci, bardzo niski procent najbogatszej \u015bwiatowej populacji zanieczyszcza wi\u0119cej, w por\u00f3wnaniu do 50 procent najbiedniejszej \u015bwiatowej populacji, a emisje na osob\u0119 najbogatszych kraj\u00f3w s\u0105 o wiele wy\u017csze ni\u017c tych najbiedniejszych [6]. Jak zapomnie\u0107, \u017ce Afryka, w kt\u00f3rej mieszka ponad po\u0142owa os\u00f3b najubo\u017cszych na \u015bwiecie, jest odpowiedzialna za zaledwie u\u0142amek emisji historycznych?<\/p>\n
10. Cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wysi\u0142ki maj\u0105ce na celu z\u0142agodzenie zmian klimatycznych poprzez zmniejszenie zu\u017cycia paliw kopalnych i rozw\u00f3j czystszych form energii, doprowadz\u0105 do zmniejszenia liczby miejsc pracy. W rzeczywisto\u015bci mamy do czynienia z tym, \u017ce miliony ludzi trac\u0105 prac\u0119 z powodu r\u00f3\u017cnych konsekwencji zmian klimatycznych. Podnoszenie si\u0119 poziomu m\u00f3rz, susze i wiele innych zjawisk wp\u0142ywaj\u0105cych na nasz\u0105 planet\u0119 sprawi\u0142o, \u017ce wiele os\u00f3b straci\u0142o prac\u0119. Z drugiej strony, przej\u015bcie ku dobrze zarz\u0105dzanym odnawialnym formom energii, podobnie jak wszelkie wysi\u0142ki maj\u0105ce na celu dostosowanie si\u0119 do szk\u00f3d spowodowanych zmianami klimatu, s\u0105 w stanie wygenerowa\u0107 niezliczone miejsca pracy w r\u00f3\u017cnych sektorach. Dlatego te\u017c politycy i przedsi\u0119biorcy musz\u0105 natychmiast zaj\u0105\u0107 si\u0119 t\u0105 kwesti\u0105.<\/p>\n
Przyczyny ludzkie<\/p>\n
11. Nie mo\u017cna ju\u017c w\u0105tpi\u0107 w ludzkie \u2013 \u201eantropogeniczne\u201d \u2013 przyczyny zmian klimatycznych. Zobaczmy dlaczego. St\u0119\u017cenie gaz\u00f3w cieplarnianych w atmosferze, kt\u00f3re powoduj\u0105 globalne ocieplenie, pozostawa\u0142o stabilne do XIX wieku, poni\u017cej 300 cz\u0119\u015bci na milion obj\u0119to\u015bci. Jednak w po\u0142owie tego stulecia, wraz z rozwojem przemys\u0142u, emisje zacz\u0119\u0142y rosn\u0105\u0107. W ci\u0105gu ostatnich pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat wzrost ten ma mocne przyspieszenie, co zosta\u0142o potwierdzone przez Obserwatorium na Mauna Loa, kt\u00f3re od 1958 roku codziennie dokonuje pomiar\u00f3w dwutlenku w\u0119gla. W czasie, gdy pisa\u0142em Laudato si\u2019, emisja dwutlenku w\u0119gla osi\u0105gn\u0119\u0142a najwy\u017cszy w historii poziom 400 cz\u0119\u015bci na milion, a w czerwcu 2023 roku dosz\u0142a do 423 cz\u0119\u015bci na milion [7]. Ponad 42 procent ca\u0142kowitej emisji netto od 1850 roku mia\u0142o miejsce po roku 1990 [8].<\/p>\n
12. Jednocze\u015bnie zauwa\u017camy, \u017ce w ci\u0105gu ostatnich pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat temperatura ros\u0142a w bezprecedensowym tempie, niespotykanym w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat. W tym okresie tendencja ocieplenia wynosi\u0142a 0,15 stopnia Celsjusza na dekad\u0119, dwa razy wi\u0119cej ni\u017c w ci\u0105gu ostatnich 150 lat. Od 1850 roku do dzi\u015b, globalna temperatura wzros\u0142a o 1,1 stopnia Celsjusza, zjawisko kt\u00f3re okazuje si\u0119 zwi\u0119kszone na obszarach polarnych. W tym tempie, mo\u017cliwe jest, \u017ce za dziesi\u0119\u0107 lat osi\u0105gniemy po\u017c\u0105dan\u0105 g\u00f3rn\u0105 granic\u0119 1,5 stopnia Celsjusza [9]. Wzrost nast\u0105pi\u0142 nie tylko na powierzchni Ziemi, ale tak\u017ce kilka kilometr\u00f3w wy\u017cej w atmosferze, na powierzchni ocean\u00f3w, a nawet setki metr\u00f3w poni\u017cej. Zwi\u0119kszy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c zakwaszenie m\u00f3rz i obni\u017cy\u0142o poziom tlenu. Lodowce cofaj\u0105 si\u0119, zmniejsza si\u0119 pokrywa \u015bnie\u017cna, a poziom m\u00f3rz stale ro\u015bnie [10].<\/p>\n
13. Nie da si\u0119 ukry\u0107 zbie\u017cno\u015bci tych globalnych zjawisk klimatycznych z przyspieszonym wzrostem emisji gaz\u00f3w cieplarnianych, zw\u0142aszcza od po\u0142owy XX wieku. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 naukowc\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 klimatem, popiera t\u0119 korelacj\u0119 i tylko niewielki odsetek z nich pr\u00f3buje zaprzeczy\u0107 takim dowodom. Niestety, kryzys klimatyczny nie jest przedmiotem zainteresowania najwi\u0119kszych pot\u0119g gospodarczych, kt\u00f3rym zale\u017cy na osi\u0105gni\u0119ciu maksymalnego zysku przy najni\u017cszych kosztach i w mo\u017cliwie najkr\u00f3tszym czasie.<\/p>\n
14. Jestem zmuszony dokona\u0107 tych wyja\u015bnie\u0144, kt\u00f3re mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 oczywiste, z powodu pewnych lekcewa\u017c\u0105cych i nierozs\u0105dnych opinii, kt\u00f3re znajduj\u0119 nawet w Ko\u015bciele katolickim. Nie mo\u017cemy ju\u017c jednak w\u0105tpi\u0107, \u017ce przyczyn\u0105 niezwyk\u0142ej szybko\u015bci tak niebezpiecznych zmian jest niezaprzeczalny fakt: ogromny rozw\u00f3j zwi\u0105zany z nieograniczon\u0105 ingerencj\u0105 cz\u0142owieka w przyrod\u0119 w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch stuleci. Naturalne elementy, kt\u00f3re zazwyczaj powoduj\u0105 ocieplenie, takie jak erupcje wulkaniczne i inne, nie wystarczaj\u0105, aby wyja\u015bni\u0107 tempo i szybko\u015b\u0107 zmian w ostatnich dziesi\u0119cioleciach [11]. Nie mo\u017cna twierdzi\u0107 o ewolucji \u015brednich temperatur powierzchni, nie uwzgl\u0119dniaj\u0105c wzrostu emisji gaz\u00f3w cieplarnianych.<\/p>\n
Szkody i zagro\u017cenia<\/p>\n
15. Niekt\u00f3re przejawy tego kryzysu klimatycznego s\u0105 ju\u017c nieodwracalne przez co najmniej setki lat, takie jak wzrost globalnych temperatur ocean\u00f3w, zakwaszenie i wyczerpywanie si\u0119 tlenu. Wody oceaniczne charakteryzuj\u0105 si\u0119 bezw\u0142adno\u015bci\u0105 termiczn\u0105 i potrzeba wiek\u00f3w, aby temperatura i zasolenie powr\u00f3ci\u0142y do normy, co ma konsekwencje dla przetrwania wielu gatunk\u00f3w. Jest to jeden z wielu przejaw\u00f3w faktu, \u017ce inne stworzenia tego \u015bwiata przesta\u0142y by\u0107 naszymi towarzyszami podr\u00f3\u017cy i sta\u0142y si\u0119 naszymi ofiarami.<\/p>\n
16. To samo dotyczy procesu prowadz\u0105cego do zmniejszania si\u0119 l\u0105dolod\u00f3w. Topnienia biegun\u00f3w nie da si\u0119 odwr\u00f3ci\u0107 przez setki lat. Je\u015bli chodzi o klimat, istniej\u0105 czynniki, kt\u00f3re utrzymuj\u0105 si\u0119 przez d\u0142ugi czas, niezale\u017cnie od wydarze\u0144, kt\u00f3re je wywo\u0142a\u0142y. Z tego powodu nie mo\u017cemy ju\u017c powstrzyma\u0107 ogromnych szk\u00f3d, jakie spowodowali\u015bmy. Mo\u017cemy unikn\u0105\u0107 jeszcze dramatyczniejszych szk\u00f3d.<\/p>\n
17. Niekt\u00f3re diagnozy apokaliptyczne cz\u0119sto wydaj\u0105 si\u0119 nierozs\u0105dne lub niewystarczaj\u0105co uzasadnione. Nie powinno nas to sk\u0142ania\u0107 do ignorowania faktu, \u017ce realna jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 osi\u0105gni\u0119cia punktu zwrotnego. Niewielkie zmiany mog\u0105 wywo\u0142a\u0107 powa\u017cne, nieprzewidziane i by\u0107 mo\u017ce ju\u017c nieodwracalne zmiany z powodu czynnik\u00f3w inercyjnych. Uruchomi\u0142oby to ostatecznie lawinow\u0105 kaskad\u0119 zdarze\u0144. W takim przypadku zawsze jest ju\u017c za p\u00f3\u017ano, poniewa\u017c \u017cadna interwencja nie mo\u017ce zatrzyma\u0107 ju\u017c rozpocz\u0119tego procesu. Stamt\u0105d nie ma ju\u017c odwrotu. Nie mo\u017cemy z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce stanie si\u0119 tak w obecnych warunkach. Ale jest to z pewno\u015bci\u0105 mo\u017cliwe, je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119 ju\u017c zachodz\u0105ce zjawiska, kt\u00f3re \u201euwra\u017cliwiaj\u0105\u201d klimat, jak na przyk\u0142ad kurczenie si\u0119 czap lodowych, zmiany w przep\u0142ywach w\u00f3d oceanicznych, wylesianie tropikalnych las\u00f3w deszczowych, rozmarzanie wiecznej zmarzliny na Syberii [12].<\/p>\n
18. Dlatego pilnie potrzebna jest szersza wizja, kt\u00f3ra pozwoli nam nie tylko podziwia\u0107 cuda post\u0119pu, ale tak\u017ce zwraca\u0107 uwag\u0119 na inne efekty, kt\u00f3rych prawdopodobnie nie mo\u017cna by\u0142o sobie nawet wyobrazi\u0107 sto lat temu. Nie wymaga si\u0119 od nas niczego wi\u0119cej ni\u017c pewnej odpowiedzialno\u015bci za dziedzictwo, jakie zostawimy za sob\u0105 po naszym przej\u015bciu przez ten \u015bwiat.<\/p>\n
19. Na koniec mo\u017cemy doda\u0107, \u017ce pandemia Covid-19 potwierdzi\u0142a \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek \u017cycia ludzkiego z \u017cyciem innych istot \u017cywych i \u015brodowiskiem. Ale szczeg\u00f3lnie potwierdzi\u0142a, \u017ce to, co dzieje si\u0119 w jakiejkolwiek cz\u0119\u015bci \u015bwiata ma wp\u0142yw na ca\u0142\u0105 planet\u0119. Pozwala mi to powt\u00f3rzy\u0107 dwa przekonania, na kt\u00f3re k\u0142ad\u0119 nacisk do znudzenia: \u201ewszystko jest po\u0142\u0105czone\u201d i \u201enikt nie ocali si\u0119 sam\u201d.<\/p>\n
2. Rosn\u0105cy paradygmat technokratyczny<\/p>\n
20. W Laudato si’ zaproponowa\u0142em kr\u00f3tkie wyja\u015bnienie paradygmatu technokratycznego, kt\u00f3ry le\u017cy u podstaw obecnego procesu degradacji \u015brodowiska. Jest to \u201espos\u00f3b rozumienia \u017cycia i ludzkiego dzia\u0142ania, kt\u00f3ry uleg\u0142 wypaczeniu i przeczy rzeczywisto\u015bci, a\u017c po jej zniszczenie\u201d [13]. Zasadniczo polega on na my\u015bleniu, \u201ejak gdyby rzeczywisto\u015b\u0107, dobro i prawda spontanicznie wyp\u0142ywa\u0142y z samej mocy technologii i ekonomii\u201d [14]. Logiczn\u0105 tego konsekwencj\u0105 jest \u201e\u0142atwe przej\u015bcie do idei niesko\u0144czonego czy te\u017c nieograniczonego rozwoju, kt\u00f3ra tak bardzo zachwyci\u0142a ekonomist\u00f3w, teoretyk\u00f3w finansist\u00f3w i teoretyk\u00f3w technologii\u201d [15].<\/p>\n
21. W ostatnich latach mogli\u015bmy potwierdzi\u0107 t\u0119 diagnoz\u0119, obserwuj\u0105c jednocze\u015bnie nowy post\u0119p takiego paradygmatu. Sztuczna inteligencja i najnowsze osi\u0105gni\u0119cia technologiczne opieraj\u0105 si\u0119 na idei istoty ludzkiej, kt\u00f3ra nie posiada ogranicze\u0144, kt\u00f3rej zdolno\u015bci i mo\u017cliwo\u015bci, dzi\u0119ki technologii, mog\u0105 by\u0107 poszerzane w niesko\u0144czono\u015b\u0107. W ten spos\u00f3b paradygmat technokratyczny \u017cywi si\u0119 jak potw\u00f3r samym sob\u0105.<\/p>\n
22. Zasoby naturalne potrzebne dla technologii, takie jak lit, krzem i wiele innych, z pewno\u015bci\u0105 nie s\u0105 nieograniczone, ale wi\u0119kszym problemem jest ideologia wspieraj\u0105ca obsesj\u0119: zwi\u0119kszenie ponad wszelkie wyobra\u017cenie w\u0142adzy cz\u0142owieka, dla kt\u00f3rego nieludzka rzeczywisto\u015b\u0107 jest jedynie zasobem na jego us\u0142ugach. Wszystko co istnieje przestaje by\u0107 darem, kt\u00f3ry trzeba szanowa\u0107, docenia\u0107, i o kt\u00f3ry nale\u017cy dba\u0107, a staje si\u0119 niewolnikiem, ofiar\u0105 kaprys\u00f3w ludzkiego umys\u0142u i jego zdolno\u015bci.<\/p>\n
23. Przera\u017caj\u0105ce jest u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce coraz wi\u0119ksza zdolno\u015b\u0107 technologii daje \u201etym, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 wiedz\u0119 \u2013 a nade wszystko w\u0142adz\u0119 ekonomiczn\u0105, aby j\u0105 wyzyskiwa\u0107 \u2013 niezwyk\u0142e panowanie nad ca\u0142ym rodzajem ludzkim i nad ca\u0142ym \u015bwiatem. Ludzko\u015b\u0107 nigdy nie mia\u0142a tyle w\u0142adzy nad sob\u0105 sam\u0105, i nie ma gwarancji, \u017ce dobrze j\u0105 wykorzysta, zw\u0142aszcza bior\u0105c pod uwag\u0119 spos\u00f3b, w jaki si\u0119 ni\u0105 pos\u0142uguje. […] W jakich r\u0119kach spoczywa i w jakie r\u0119ce mo\u017ce wpa\u015b\u0107 tak wielka w\u0142adza? Straszliwie gro\u017ane jest to, \u017ce le\u017cy ona w r\u0119kach ma\u0142ej cz\u0119\u015bci ludzko\u015bci\u201d [16].<\/p>\n
Przemy\u015blenie na nowo naszego wykorzystania w\u0142adzy<\/p>\n
24. Wszelki wzrost w\u0142adzy nie jest post\u0119pem dla ludzko\u015bci. Wystarczy pomy\u015ble\u0107 o \u201ewspania\u0142ych\u201d technologiach, kt\u00f3re by\u0142y wykorzystywane do dziesi\u0105tkowania ludno\u015bci, zrzucania bomb atomowych, unicestwiania grup etnicznych. W historii s\u0105 wydarzenia, w kt\u00f3rych podziw dla post\u0119pu nie pozwala\u0142 nam dostrzec zgrozy jego skutk\u00f3w. Ale to ryzyko jest zawsze obecne, poniewa\u017c \u201eogromnemu wzrostowi technologicznemu nie towarzyszy\u0142 rozw\u00f3j istoty ludzkiej w odniesieniu do odpowiedzialno\u015bci, warto\u015bci i sumienia. […] Jest ona zagro\u017cona i bezbronna wobec swojej w\u0142asnej mocy, kt\u00f3ra nieustannie ro\u015bnie, nie maj\u0105c w\u0142a\u015bciwych narz\u0119dzi jej kontroli. Mo\u017ce dysponowa\u0107 powierzchownymi mechanizmami, niemniej nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce brak jej dzi\u015b odpowiednio solidnej etyki, kultury i duchowo\u015bci, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie by j\u0105 ogranicza\u0142y i utrzymywa\u0142y w ryzach\u201d [17]. To nie dziwne, \u017ce tak wielka w\u0142adza w takich r\u0119kach jest w stanie zniszczy\u0107 \u017cycie, podczas gdy za\u015blepia nas schemat my\u015bli paradygmatu technokratycznego i nie pozwala nam dostrzec tego ogromnego problemu wsp\u00f3\u0142czesnej ludzko\u015bci.<\/p>\n
25. W przeciwie\u0144stwie do tego paradygmatu technokratycznego m\u00f3wimy, \u017ce otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat nie jest przedmiotem wyzysku, nieokie\u0142znanej eksploatacji, nieograniczonych ambicji. Nie mo\u017cemy te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce natura jest jedynie \u201eopraw\u0105\u201d, w kt\u00f3rej mo\u017cemy rozwija\u0107 nasze \u017cycie i projekty, poniewa\u017c \u201ejeste\u015bmy w ni\u0105 w\u0142\u0105czeni, jeste\u015bmy jej cz\u0119\u015bci\u0105 i wzajemnie si\u0119 przenikamy\u201d [18], tak wi\u0119c \u201enie podziwia si\u0119 \u015bwiata z zewn\u0105trz, lecz od wewn\u0105trz\u201d [19].<\/p>\n
26. Wyklucza to pogl\u0105d, jakoby cz\u0142owiek by\u0142 kim\u015b obcym, czynnikiem zewn\u0119trznym zdolnym jedynie do szkodzenia \u015brodowisku. Musi on by\u0107 traktowany jako cz\u0119\u015b\u0107 przyrody. Ludzkie \u017cycie, inteligencja i wolno\u015b\u0107 s\u0105 wpisane w przyrod\u0119, kt\u00f3ra wzbogaca nasz\u0105 planet\u0119 i s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jej wewn\u0119trznych si\u0142 i r\u00f3wnowagi.<\/p>\n
27. Dlatego zdrowe \u015brodowisko jest r\u00f3wnie\u017c wytworem ludzkiej interakcji ze \u015brodowiskiem, jak ma to miejsce w kulturach rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w i mia\u0142o miejsce przez wieki w r\u00f3\u017cnych regionach Ziemi. Grupy ludzkie cz\u0119sto \u201etworzy\u0142y\u201d \u015brodowisko [20], przebudowuj\u0105c je w pewien spos\u00f3b, nie niszcz\u0105c go ani nie zagra\u017caj\u0105c mu. Obecnie, du\u017cym problemem jest to, \u017ce paradygmat technokratyczny zniszczy\u0142 t\u0119 zdrow\u0105 i harmonijn\u0105 relacj\u0119. Jednak niezb\u0119dne przezwyci\u0119\u017cenie tego bardzo szkodliwego i destrukcyjnego paradygmatu nie b\u0119dzie polega\u0142o na zaprzeczeniu istocie ludzkiej, ale na interakcji system\u00f3w naturalnych \u201ez systemami spo\u0142ecznymi\u201d [21].<\/p>\n
28. Wszyscy musimy przemy\u015ble\u0107 kwesti\u0119 ludzkiej w\u0142adzy, jej znaczenia i granic. Rzeczywi\u015bcie, w ci\u0105gu zaledwie kilku dekad nasza w\u0142adza gwa\u0142townie wzros\u0142a. Dokonali\u015bmy imponuj\u0105cego i zdumiewaj\u0105cego post\u0119pu technologicznego i nie zdajemy sobie sprawy, \u017ce jednocze\u015bnie stali\u015bmy si\u0119 bardzo niebezpieczni, zdolni zagrozi\u0107 \u017cyciu wielu istot i naszemu w\u0142asnemu przetrwaniu. Mo\u017cna dzi\u015b powt\u00f3rzy\u0107 ironiczne s\u0142owa So\u0142owiowa: \u201eWiek, kt\u00f3ry by\u0142 tak post\u0119powym, \u017ce wypad\u0142o mu nawet by\u0107 ostatnim\u201d [22]. Potrzeba jasno\u015bci i uczciwo\u015bci, aby w por\u0119 rozpozna\u0107, \u017ce nasza w\u0142adza i generowany przez nas post\u0119p obracaj\u0105 si\u0119 przeciwko nam samym [23].<\/p>\n
\u017b\u0105d\u0142o etyczne<\/p>\n
29. Upadek etyczny rzeczywistej w\u0142adzy jest maskowany przez marketing i fa\u0142szywe informacje, b\u0119d\u0105ce u\u017cytecznymi mechanizmami w r\u0119kach tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 wi\u0119ksze zasoby, by za ich po\u015brednictwem wp\u0142ywa\u0107 na opini\u0119 publiczn\u0105. Kiedy planowany jest projekt z silnym oddzia\u0142ywaniem na \u015brodowisko i wysokimi skutkami zanieczyszcze\u0144, lokalni mieszka\u0144cy s\u0105 oszukiwani za pomoc\u0105 tych mechanizm\u00f3w, gdy m\u00f3wi si\u0119 im o lokalnym post\u0119pie, jaki mo\u017ce zosta\u0107 wygenerowany lub o szansach rozwoju gospodarczego, zatrudnienia i ludzkiej promocji, kt\u00f3re przyniesie to ich dzieciom. Ale w rzeczywisto\u015bci brakuje prawdziwego zainteresowania przysz\u0142o\u015bci\u0105 tych os\u00f3b, poniewa\u017c nie m\u00f3wi si\u0119 im wyra\u017anie, \u017ce w nast\u0119pstwie takiego projektu pozostanie zdewastowana ziemia, znacznie gorsze warunki dla \u017cycia i rozwoju, opustosza\u0142y region, mniej nadaj\u0105cy si\u0119 do zamieszkania, b\u0119d\u0105cy bez \u017cycia i bez rado\u015bci wsp\u00f3\u0142istnienia i nadziei; ponadto globalne zniszczenia, kt\u00f3re doprowadz\u0105 do zaszkodzenia wielu innym.<\/p>\n
30. Wystarczy pomy\u015ble\u0107 o przelotnym entuzjazmie z powodu pieni\u0119dzy otrzymanych w zamian za sk\u0142adowanie toksycznych odpad\u00f3w w danym miejscu. Dom kupiony za te pieni\u0105dze zamieni\u0142 si\u0119 w grobowiec z powodu rozp\u0119tanych chor\u00f3b. I nie m\u00f3wi\u0119 tego pobudzony niepohamowan\u0105 wyobra\u017ani\u0105, ale z powodu czego\u015b, czego do\u015bwiadczyli\u015bmy. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest to przyk\u0142ad skrajny, ale nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o \u201eniewielkich\u201d szkodach, poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie suma wielu szk\u00f3d uwa\u017canych za dopuszczalne, doprowadza nas do sytuacji, w kt\u00f3rej znajdujemy si\u0119 obecnie.<\/p>\n
31. Sytuacja taka ma zwi\u0105zek nie tylko z fizyk\u0105 czy biologi\u0105, ale tak\u017ce z ekonomi\u0105 i sposobem, w jaki o niej my\u015blimy. Logika maksymalnego zysku przy minimalnych kosztach, podszywaj\u0105ca si\u0119 pod racjonalno\u015b\u0107, post\u0119p i z\u0142udne obietnice, uniemo\u017cliwia szczer\u0105 trosk\u0119 o wsp\u00f3lny dom i zwracanie uwagi na promowanie os\u00f3b odrzuconych przez spo\u0142ecze\u0144stwo. W ostatnich latach mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zdezorientowani i zachwyceni w obliczu obietnic tak wielu fa\u0142szywych prorok\u00f3w, sami ubodzy wpadaj\u0105 czasami w oszustwo \u015bwiata, kt\u00f3ry nie jest dla nich zbudowany.<\/p>\n
32. Umacniaj\u0105 si\u0119 b\u0142\u0119dne przekonania na temat tak zwanej \u201emerytokracji\u201d, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 \u201ezas\u0142u\u017con\u0105\u201d ludzk\u0105 w\u0142adz\u0105, i kt\u00f3rej wszystko musi by\u0107 podporz\u0105dkowane; dominacja tych, kt\u00f3rzy urodzili si\u0119 w lepszych warunkach do rozwoju. Zdrowe podej\u015bcie do warto\u015bci zaanga\u017cowania, rozwoju swoich umiej\u0119tno\u015bci i godnego pochwa\u0142y ducha inicjatywy, to jedno, ale je\u015bli nie d\u0105\u017cy si\u0119 do prawdziwej r\u00f3wno\u015bci szans, merytokracja \u0142atwo staje si\u0119 zas\u0142on\u0105 dymn\u0105, kt\u00f3ra jeszcze bardziej umacnia przywileje nielicznych, posiadaj\u0105cych wi\u0119ksz\u0105 w\u0142adz\u0119. Zgodnie z t\u0105 przewrotn\u0105 logik\u0105, co ich obchodzi zniszczenie wsp\u00f3lnego domu, je\u015bli czuj\u0105 si\u0119 bezpiecznie pod domnieman\u0105 ochron\u0105 zasob\u00f3w ekonomicznych, kt\u00f3re uzyskali dzi\u0119ki swoim umiej\u0119tno\u015bciom i wysi\u0142kom?<\/p>\n
33. We w\u0142asnym sumieniu i wobec dzieci, kt\u00f3re zap\u0142ac\u0105 za szkody wyrz\u0105dzone przez ich dzia\u0142ania, pojawia si\u0119 pytanie o sens: jaki jest sens mojego \u017cycia, jaki jest ostatecznie sens mojego pobytu na tej ziemi, jaki jest ostateczny sens mojej pracy i zaanga\u017cowania?<\/p>\n
3. S\u0142abo\u015b\u0107 polityki mi\u0119dzynarodowej<\/p>\n
34. Podczas gdy \u201ehistoria pokazuje, \u017ce lubi si\u0119 powtarza\u0107 […] ka\u017cde pokolenie musi uto\u017csamia\u0107 si\u0119 ze zmaganiami i osi\u0105gni\u0119ciami poprzednich pokole\u0144 i kierowa\u0107 je ku jeszcze wznio\u015blejszym celom. Taka jest droga. Dobra, podobnie jak mi\u0142o\u015bci, sprawiedliwo\u015bci i solidarno\u015bci nie osi\u0105ga si\u0119 raz na zawsze; trzeba je zdobywa\u0107 ka\u017cdego dnia\u201d [24]. Aby osi\u0105gn\u0105\u0107 solidny i trwa\u0142y post\u0119p pozwalam sobie podkre\u015bli\u0107 z naciskiem, by \u201epreferowano umowy wielostronne mi\u0119dzy pa\u0144stwami\u201d [25].<\/p>\n
35. Nie nale\u017cy myli\u0107 multilateralizmu ze \u015bwiatow\u0105 w\u0142adz\u0105 skoncentrowan\u0105 w jednej osobie lub elicie z nadmiern\u0105 w\u0142adz\u0105: \u201eKiedy m\u00f3wimy o mo\u017cliwo\u015bci istnienia jakiej\u015b formy globalnego autorytetu, regulowanego przez prawo, niekoniecznie nale\u017cy my\u015ble\u0107 o autorytecie osobowym\u201d [26]. M\u00f3wimy przede wszystkim o \u201eorganizacjach \u015bwiatowych, obdarzonych autorytetem, aby zapewni\u0107 globalne dobro wsp\u00f3lne, eliminacj\u0119 g\u0142odu i ub\u00f3stwa oraz pewn\u0105 obron\u0119 podstawowych praw cz\u0142owieka\u201d [27]. Chodzi o to, \u017ce musz\u0105 one by\u0107 wyposa\u017cone w rzeczywist\u0105 w\u0142adz\u0119, aby \u201ezapewni\u0107\u201d realizacj\u0119 pewnych niezbywalnych cel\u00f3w. W ten spos\u00f3b powsta\u0142by multilateralizm, kt\u00f3ry nie zale\u017ca\u0142by od zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bci politycznych lub interes\u00f3w nielicznych kr\u0119g\u00f3w, i kt\u00f3ry mia\u0142by stabiln\u0105 skuteczno\u015b\u0107.<\/p>\n
36. Godne ubolewania jest to, \u017ce globalne kryzysy s\u0105 marnowane, chocia\u017c mog\u0105 by\u0107 one okazj\u0105 do wprowadzenia zbawiennych zmian [28]. Tak sta\u0142o si\u0119 w przypadku kryzysu finansowego z lat 2007-2008 i powt\u00f3rzy\u0142o si\u0119 w przypadku kryzysu Covid-19. Poniewa\u017c \u201ewydaje si\u0119, \u017ce rzeczywiste strategie, kt\u00f3re zosta\u0142y nast\u0119pnie rozwini\u0119te w \u015bwiecie, by\u0142y ukierunkowane na wi\u0119kszy indywidualizm, wi\u0119ksz\u0105 dezintegracj\u0119, wi\u0119ksz\u0105 wolno\u015b\u0107 dla prawdziwie mo\u017cnych, kt\u00f3rzy zawsze znajduj\u0105 drog\u0119 wyj\u015bcia bez szwanku\u201d [29].<\/p>\n
Zmodyfikowanie multilateralizmu<\/p>\n
37. Wydaje si\u0119, \u017ce dzisiejszym wyzwaniem jest nie tyle ratowanie starego multilateralizmu, ile jego rekonfiguracja i odtworzenie w \u015bwietle nowej sytuacji \u015bwiatowej. Zach\u0119cam do uznania, \u017ce \u201ewiele stowarzysze\u0144 i organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego przyczynia si\u0119 do zmniejszenia s\u0142abo\u015bci wsp\u00f3lnoty mi\u0119dzynarodowej, jej braku koordynacji w sytuacjach skomplikowanych, braku zainteresowania podstawowymi prawami cz\u0142owieka\u201d [30]. W tym wzgl\u0119dzie, proces ottawski przeciwko stosowaniu, produkcji i wytwarzaniu min przeciwpiechotnych, jest przyk\u0142adem pokazuj\u0105cym, w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie i jego organizacje s\u0105 w stanie stworzy\u0107 skuteczn\u0105 dynamik\u0119, kt\u00f3rej nie osi\u0105ga ONZ. W ten spos\u00f3b zasada pomocniczo\u015bci ma r\u00f3wnie\u017c zastosowanie do relacji mi\u0119dzy wymiarem globalnym a lokalnym.<\/p>\n
38. W perspektywie \u015brednioterminowej globalizacja sprzyja spontanicznej wymianie kulturowej, lepszemu wzajemnemu poznaniu i sposobom integracji narod\u00f3w, kt\u00f3re doprowadz\u0105 do \u201eoddolnego\u201d multilateralizmu, nie b\u0119d\u0105cego jedynie decyzj\u0105 elit w\u0142adzy. \u017b\u0105dania pojawiaj\u0105ce si\u0119 oddolnie na ca\u0142ym \u015bwiecie, gdzie osoby zaanga\u017cowane z najr\u00f3\u017cniejszych kraj\u00f3w pomagaj\u0105 sobie i towarzysz\u0105 sobie nawzajem, mog\u0105 w ko\u0144cu wywrze\u0107 presj\u0119 na czynniki w\u0142adzy. Po\u017c\u0105dane jest, aby sta\u0142o si\u0119 tak w odniesieniu do kryzysu klimatycznego. Dlatego powtarzam, \u017ce \u201eje\u015bli obywatele nie kontroluj\u0105 w\u0142adzy politycznej \u2013 og\u00f3lnokrajowej, regionalnej i samorz\u0105dowej \u2013 to nie jest r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwe udaremnienie szk\u00f3d ekologicznych\u201d [31].<\/p>\n
39. Kultura postmodernistyczna zrodzi\u0142a now\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 wobec os\u00f3b najs\u0142abszych i posiadaj\u0105cych mniej w\u0142adzy. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z moim naciskiem, wyra\u017conym w encyklice Fratelli tutti, na prymat osoby ludzkiej i obron\u0119 jej godno\u015bci, niezale\u017cnie od wszelkich okoliczno\u015bci. Jest to inny spos\u00f3b zach\u0119cania do multilateralizmu, \u017ceby rozwi\u0105zywa\u0107 rzeczywiste problemy ludzko\u015bci, d\u0105\u017c\u0105c przede wszystkim do poszanowania godno\u015bci os\u00f3b, tak aby etyka przewa\u017ca\u0142a nad interesami lokalnymi lub przypadkowymi.<\/p>\n
40. Nie chodzi o zast\u0105pienie polityki, poniewa\u017c z drugiej strony, coraz bardziej istotne staj\u0105 si\u0119 wschodz\u0105ce pot\u0119gi i s\u0105 one w stanie osi\u0105gn\u0105\u0107 znacz\u0105ce wyniki w rozwi\u0105zywaniu konkretnych problem\u00f3w, co niekt\u00f3re z nich udowodni\u0142y podczas pandemii. Sam fakt, \u017ce odpowiedzi na problemy mog\u0105 pochodzi\u0107 z dowolnego kraju, cho\u0107by najmniejszego, prowadzi do uznania multilateralizmu za drog\u0119 nieuniknion\u0105.<\/p>\n
41. Stara dyplomacja, b\u0119d\u0105ca r\u00f3wnie\u017c w kryzysie, nadal udowadnia swoje znaczenie i konieczno\u015b\u0107. Nie uda\u0142o jej si\u0119 jeszcze stworzy\u0107 modelu dyplomacji wielostronnej, kt\u00f3ry odpowiada\u0142by nowej konfiguracji \u015bwiata, ale je\u015bli potrafi si\u0119 przeformu\u0142owa\u0107, to powinna sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 rozwi\u0105zania, poniewa\u017c wielowiekowe do\u015bwiadczenie nie mo\u017ce zosta\u0107 odrzucone.<\/p>\n
42. \u015awiat staje si\u0119 tak wielobiegunowy, a jednocze\u015bnie tak bardzo z\u0142o\u017cony, \u017ce do skutecznej wsp\u00f3\u0142pracy potrzebne s\u0105 inne ramy. Nie wystarczy my\u015ble\u0107 o r\u00f3wnowadze si\u0142, ale tak\u017ce o potrzebie odpowiedzi na nowe wyzwania i reagowania globalnymi mechanizmami na wyzwania \u015brodowiskowe, zdrowotne, kulturowe i spo\u0142eczne, zw\u0142aszcza w celu umocnienia poszanowania najbardziej podstawowych praw cz\u0142owieka, praw spo\u0142ecznych i troski o wsp\u00f3lny dom. Jest to kwestia ustanowienia powszechnych i skutecznych zasad, aby zagwarantowa\u0107 t\u0119 globaln\u0105 ochron\u0119.<\/p>\n
43. Wszystko to zak\u0142ada, \u017ce zostanie zrealizowana nowa procedura procesu decyzyjnego oraz legitymizacja takich decyzji, poniewa\u017c ta ustanowiona kilkadziesi\u0105t lat temu nie jest wystarczaj\u0105ca i nie wydaje si\u0119 skuteczna. W tym kontek\u015bcie potrzebne s\u0105 przestrzenie do rozm\u00f3w, konsultacji, arbitra\u017cu, rozwi\u0105zywania konflikt\u00f3w, nadzoru i, kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, swego rodzaju wi\u0119ksza \u201edemokratyzacja\u201d w sferze globalnej, aby wyrazi\u0107 i uwzgl\u0119dni\u0107 r\u00f3\u017cne sytuacje. Nie b\u0119dzie ju\u017c u\u017cyteczne wspieranie instytucji, kt\u00f3re chroni\u0105 prawa najsilniejszych, nie troszcz\u0105c si\u0119 o prawa wszystkich.<\/p>\n
4. Konferencje klimatyczne: post\u0119py i pora\u017cki<\/p>\n
44. Od dziesi\u0119cioleci przedstawiciele ponad 190 kraj\u00f3w spotykaj\u0105 si\u0119 okresowo, aby zaj\u0105\u0107 si\u0119 problemem klimatu. Konferencja w Rio de Janeiro w 1992 roku doprowadzi\u0142a do przyj\u0119cia Ramowej Konwencji Narod\u00f3w Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatycznych (UNFCCC), traktatu, kt\u00f3ry wszed\u0142 w \u017cycie po osi\u0105gni\u0119ciu niezb\u0119dnych ratyfikacji przez pa\u0144stwa-sygnatariuszy w 1994 roku. Pa\u0144stwa te spotykaj\u0105 si\u0119 co roku na Konferencji Stron (COP), najwy\u017cszym organie decyzyjnym. Niekt\u00f3re z nich okaza\u0142y si\u0119 pora\u017ck\u0105, jak na przyk\u0142ad konferencja w Kopenhadze (2009), podczas gdy inne umo\u017cliwi\u0142y podj\u0119cie wa\u017cnych krok\u00f3w, jak na przyk\u0142ad COP3 w Kioto (1997). Jego cennym protoko\u0142em jest ten, kt\u00f3ry wyznaczy\u0142 jako cel redukcj\u0119 ca\u0142kowitej emisji gaz\u00f3w cieplarnianych o 5 procent w por\u00f3wnaniu z rokiem 1990. Termin up\u0142yn\u0105\u0142 w 2012 roku, ale najwyra\u017aniej nie zosta\u0142 dotrzymany.<\/p>\n
45. W Kyoto wszystkie strony zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do wdro\u017cenia program\u00f3w adaptacyjnych w celu zmniejszenia skutk\u00f3w zmian klimatycznych, kt\u00f3re s\u0105 ju\u017c w toku. Zapewniono r\u00f3wnie\u017c pomoc w pokryciu koszt\u00f3w tych dzia\u0142a\u0144 w krajach rozwijaj\u0105cych si\u0119. Protok\u00f3\u0142 faktycznie wszed\u0142 w \u017cycie w 2005 roku.<\/p>\n
46. Nast\u0119pnie zaproponowano mechanizm odnosz\u0105cy si\u0119 do strat i szk\u00f3d spowodowanych zmianami klimatycznymi, kt\u00f3ry uznaje najbogatsze kraje za g\u0142\u00f3wnych winowajc\u00f3w i stara si\u0119 zrekompensowa\u0107 niszcz\u0105ce skutki spowodowane w krajach najbardziej nara\u017conych. Nie chodzi ju\u017c o finansowanie \u201eadaptacji\u201d tych kraj\u00f3w, ale o zrekompensowanie im szk\u00f3d, kt\u00f3re ju\u017c ponios\u0142y. Kwestia ta by\u0142a przedmiotem wa\u017cnych dyskusji podczas r\u00f3\u017cnych Konferencji Stron (COP).<\/p>\n
47. COP21 w Pary\u017cu (2015) by\u0142 kolejnym znacz\u0105cym momentem, poniewa\u017c wytworzy\u0142 porozumienie, kt\u00f3re w\u0142\u0105czy\u0142o wszystkich. Mo\u017cna to postrzega\u0107 jako nowy pocz\u0105tek, bior\u0105c pod uwag\u0119 nieosi\u0105gni\u0119cie cel\u00f3w wyznaczonych w poprzedniej fazie. Porozumienie wesz\u0142o w \u017cycie 4 listopada 2016 roku. Cho\u0107 by\u0142o wi\u0105\u017c\u0105ce, nie wszystkie wymogi s\u0105 obowi\u0105zkami w \u015bcis\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu, a niekt\u00f3re z nich pozostawiaj\u0105 miejsce na du\u017c\u0105 swobod\u0119 decyzyjn\u0105. Zreszt\u0105, nawet w przypadku tych zobowi\u0105za\u0144, kt\u00f3re nie s\u0105 przestrzegane, nie przewiduje rzeczywistych sankcji i nie ma skutecznych narz\u0119dzi zapewniaj\u0105cych ich przestrzeganie. Przewiduje ponadto formy elastyczno\u015bci dla kraj\u00f3w rozwijaj\u0105cych si\u0119.<\/p>\n
48. Porozumienie paryskie ma wa\u017cny d\u0142ugoterminowy cel: utrzymanie wzrostu \u015brednich globalnych temperatur poni\u017cej 2 stopni Celsjusza, w por\u00f3wnaniu z poziomami sprzed epoki przemys\u0142owej, przy jednoczesnym d\u0105\u017ceniu do spadku poni\u017cej 1,5 stopnia Celsjusza. Wci\u0105\u017c trwaj\u0105 prace nad wzmocnieniem konkretnych procedur monitorowania i przedstawieniem og\u00f3lnych kryteri\u00f3w por\u00f3wnywania cel\u00f3w r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w. Utrudnia to bardziej obiektywn\u0105 (ilo\u015bciow\u0105) ocen\u0119 rzeczywistych wynik\u00f3w.<\/p>\n
49. Po kilku konferencjach o s\u0142abych wynikach i rozczarowaniu COP25 w Madrycie (2019), miano nadziej\u0119, \u017ce ta inercja zostanie odwr\u00f3cona podczas COP26 w Glasgow (2021). Zasadniczo, rezultatem by\u0142o o\u017cywienie porozumienia paryskiego, kt\u00f3re zosta\u0142o zakwestionowane przez ograniczenia i skutki pandemii. Ponadto pojawi\u0142o si\u0119 wiele \u201ezach\u0119t\u201d, od kt\u00f3rych trudno by\u0142o oczekiwa\u0107 jakiegokolwiek rzeczywistego skutku. Propozycjom maj\u0105cym na celu zapewnienie szybkiego i skutecznego przej\u015bcia na alternatywne i mniej zanieczyszczaj\u0105ce formy energii, nie uda\u0142o si\u0119 poczyni\u0107 post\u0119p\u00f3w.<\/p>\n
50. COP27 w Szarm el-Szejk (2022) od pocz\u0105tku by\u0142 zagro\u017cony przez sytuacj\u0119 wywo\u0142an\u0105 inwazj\u0105 na Ukrain\u0119, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a powa\u017cny kryzys gospodarczy i energetyczny. Wzros\u0142o zu\u017cycie w\u0119gla i wszyscy chcieli zabezpieczy\u0107 jego dostawy. Kraje rozwijaj\u0105ce si\u0119 postrzega\u0142y dost\u0119p do energii i mo\u017cliwo\u015bci rozwoju jako pilny priorytet. Wyra\u017anie uznano, \u017ce paliwa kopalne dostarczaj\u0105 jeszcze 80 procent \u015bwiatowej energii i \u017ce ich zu\u017cycie nadal ro\u015bnie.<\/p>\n
51. Egipska konferencja by\u0142a kolejnym przyk\u0142adem trudno\u015bci w negocjacjach. Mo\u017cna by stwierdzi\u0107, \u017ce przynios\u0142a przynajmniej post\u0119p w umocnieniu systemu finansowania \u201estrat i szk\u00f3d\u201d w krajach najbardziej dotkni\u0119tych katastrofami klimatycznymi. Zdawa\u0142o si\u0119 to dawa\u0107 nowy g\u0142os i wi\u0119kszy udzia\u0142 krajom rozwijaj\u0105cym si\u0119. Ale nawet w odniesieniu do tej kwestii, wiele punkt\u00f3w pozosta\u0142o niejasnych, zw\u0142aszcza konkretna odpowiedzialno\u015b\u0107 kraj\u00f3w, kt\u00f3re musz\u0105 wnie\u015b\u0107 sw\u00f3j wk\u0142ad.<\/p>\n
52. Dzi\u015b nadal mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce \u201eumowy mia\u0142y niski poziom realizacji. Nie ustanowiono bowiem odpowiednich mechanizm\u00f3w monitoringu, okresowego przegl\u0105du i sankcji w wypadku naruszenia postanowie\u0144. Wymienione zasady nadal domagaj\u0105 si\u0119 skutecznych i szybkich dr\u00f3g praktycznej realizacji\u201d [32]. Co wi\u0119cej, \u201enegocjacje mi\u0119dzynarodowe nie mog\u0105 znacz\u0105co post\u0119powa\u0107 z powodu stanowiska kraj\u00f3w, kt\u00f3re wy\u017cej stawiaj\u0105 w\u0142asne interesy narodowe ni\u017c globalne dobro wsp\u00f3lne. Ci, kt\u00f3rzy ponosi\u0107 b\u0119d\u0105 konsekwencje, jakie staramy si\u0119 przemilcza\u0107, b\u0119d\u0105 pami\u0119tali ten brak sumienia i odpowiedzialno\u015bci\u201d [33].<\/p>\n
5. Czego oczekuje si\u0119 od COP28 w Dubaju?<\/p>\n
53. Gospodarzem kolejnej Konferencji Stron (COP28) b\u0119d\u0105 Zjednoczone Emiraty Arabskie. Jest to kraj Zatoki Perskiej, charakteryzowany jako wielki eksporter energii kopalnej, chocia\u017c zainwestowa\u0142 znaczne \u015brodki w energi\u0119 odnawialn\u0105. Tymczasem firmy naftowe i gazowe d\u0105\u017c\u0105 tam do nowych projekt\u00f3w w celu dalszego zwi\u0119kszania produkcji. Stwierdzenie, \u017ce nie nale\u017cy niczego oczekiwa\u0107, by\u0142oby autodestrukcyjne, poniewa\u017c oznacza\u0142oby nara\u017cenie ca\u0142ej ludzko\u015bci, zw\u0142aszcza najubo\u017cszych, na najgorsze skutki zmian klimatycznych.<\/p>\n
54. Je\u015bli ufamy w zdolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka do wykraczania poza swoje ma\u0142ostkowe interesy i my\u015blenia na wielk\u0105 skal\u0119, to nie mo\u017cemy wyrzec si\u0119 marzenia, \u017ce COP28 doprowadzi do stanowczego przyspieszenia transformacji energetycznej, ze skutecznymi zobowi\u0105zaniami, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 monitorowane w spos\u00f3b sta\u0142y. Ta Konferencja mo\u017ce by\u0107 punktem zwrotnym, udowadniaj\u0105cym, \u017ce to wszystko, co zosta\u0142o osi\u0105gni\u0119te od 1992 roku by\u0142o powa\u017cne i w\u0142a\u015bciwe, w przeciwnym razie b\u0119dzie wielkim rozczarowaniem i zagrozi temu dobru, jakie uda\u0142o si\u0119 dotychczas osi\u0105gn\u0105\u0107.<\/p>\n
55. Pomimo licznych negocjacji i porozumie\u0144, globalne emisje nadal rosn\u0105. To prawda, \u017ce mo\u017cna twierdzi\u0107, i\u017c bez tych porozumie\u0144 wzros\u0142yby one jeszcze bardziej. Jednak w innych kwestiach \u015brodowiskowych, w kt\u00f3rych by\u0142a wola, osi\u0105gni\u0119to bardzo znacz\u0105ce wyniki, jak w przypadku ochrony warstwy ozonowej. Natomiast konieczne przej\u015bcie w kierunku czystych energii, takich jak wiatrowa, s\u0142oneczna, porzucaj\u0105c paliwa kopalne, nie post\u0119puje wystarczaj\u0105co szybko. W zwi\u0105zku z tym istnieje ryzyko, \u017ce podejmowane dzia\u0142ania b\u0119d\u0105 interpretowane jedynie jako pr\u00f3ba odwr\u00f3cenia uwagi.<\/p>\n
56. Musimy przezwyci\u0119\u017cy\u0107 logik\u0119 stwarzania pozor\u00f3w wra\u017cliwo\u015bci na ten problem, przy jednoczesnym braku odwagi do wprowadzenia istotnych zmian. Wiemy, \u017ce w tym tempie, za kilka lat przekroczymy maksymalny po\u017c\u0105dany limit 1,5 stopnia Celsjusza, i wkr\u00f3tce mo\u017cemy osi\u0105gn\u0105\u0107 3 stopnie, z wysokim ryzykiem osi\u0105gni\u0119cia punktu krytycznego. Nawet je\u015bli ten punkt krytyczny nie by\u0142by osi\u0105gni\u0119ty, konsekwencje by\u0142yby katastrofalne i konieczne by\u0142oby szybkie podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144, co wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z ogromnymi kosztami oraz niezwykle powa\u017cnymi i niedopuszczalnymi konsekwencjami gospodarczymi i spo\u0142ecznymi. Je\u015bli dzia\u0142ania, kt\u00f3re podejmujemy teraz, wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z kosztami, b\u0119d\u0105 one tym bardziej uci\u0105\u017cliwe, im d\u0142u\u017cej b\u0119dziemy zwleka\u0107.<\/p>\n
57. Uwa\u017cam, i\u017c niezb\u0119dne jest podkre\u015blenie, \u017ce \u201eposzukiwanie jedynie technicznych \u015brodk\u00f3w zapobiegawczych na ka\u017cdy problem ochrony \u015brodowiska, jaki si\u0119 nasunie, oznacza wyizolowywanie spraw, kt\u00f3re w rzeczywisto\u015bci s\u0105 ze sob\u0105 powi\u0105zane, oraz ukrywanie prawdziwych i g\u0142\u0119bszych problem\u00f3w systemu \u015bwiatowego\u201d [34]. Prawd\u0105 jest, \u017ce wysi\u0142ki adaptacyjne s\u0105 niezb\u0119dne w obliczu nieodwracalnych szk\u00f3d kr\u00f3tkoterminowych; r\u00f3wnie\u017c pozytywne s\u0105 niekt\u00f3re dzia\u0142ania i post\u0119p technologiczny w zakresie poch\u0142aniania lub wychwytywania emitowanych gaz\u00f3w; ale grozi nam, \u017ce utkniemy w logice \u0142atania, naprawiania, wi\u0105zania drutem, podczas gdy pod spodem trwa proces degradacji, kt\u00f3ry nadal nap\u0119dzamy. Zak\u0142adanie, \u017ce ka\u017cdy przysz\u0142y problem mo\u017ce zosta\u0107 rozwi\u0105zany przez nowe interwencje techniczne, jest zgubnym pragmatyzmem, kt\u00f3ry spowoduje efekt lawinowy.<\/p>\n
58. Sko\u0144czmy wreszcie z nieodpowiedzialnymi kpinami, kt\u00f3re przedstawiaj\u0105 t\u0119 kwesti\u0119 jako jedynie ekologiczn\u0105, \u201ezielon\u0105\u201d, romantyczn\u0105 i cz\u0119sto wyszydzan\u0105 ze wzgl\u0119du na interesy gospodarcze. Przyznajmy wreszcie, \u017ce jest to szeroki problem humanitarny i spo\u0142eczny na wielu poziomach, dlatego wymaga zaanga\u017cowania wszystkich. Cz\u0119sto, przy okazji konferencji klimatycznych, uwag\u0119 przyci\u0105gaj\u0105 dzia\u0142ania tak zwanych grup \u201ezradykalizowanych\u201d. Odrzucaj\u0105c wszelkie formy przemocy i instrumentalizacji, nale\u017cy odczytywa\u0107 w takich prowokacjach konieczno\u015b\u0107, aby spo\u0142ecze\u0144stwo jako ca\u0142o\u015b\u0107 wywiera\u0142o zdrow\u0105 presj\u0119, poniewa\u017c to ka\u017cda rodzina powinna my\u015ble\u0107, \u017ce stawk\u0105 jest przysz\u0142o\u015b\u0107 ich dzieci.<\/p>\n
59. Je\u015bli istnieje szczery interes w sprawieniu, aby COP28 sta\u0142 si\u0119 historyczny, aby przyni\u00f3s\u0142 nam zaszczyt i uszlachetni\u0142 jako istoty ludzkie, to mo\u017cemy jedynie oczekiwa\u0107 wi\u0105\u017c\u0105cych form transformacji energetycznej, kt\u00f3re mia\u0142yby trzy cechy: by\u0142yby skuteczne, wi\u0105\u017c\u0105ce i mog\u0142y by\u0107 \u0142atwo monitorowane. Ma to na celu zainicjowanie nowego procesu, kt\u00f3ry by\u0142by drastyczny, intensywny i m\u00f3g\u0142by liczy\u0107 na zaanga\u017cowanie wszystkich. Nie sta\u0142o si\u0119 to dotychczas, ale jedynie poprzez taki proces mo\u017cna przywr\u00f3ci\u0107 wiarygodno\u015b\u0107 polityki mi\u0119dzynarodowej, poniewa\u017c tylko w ten konkretny spos\u00f3b mo\u017cliwe b\u0119dzie znaczne zmniejszenie emisji dwutlenku w\u0119gla i unikni\u0119cie w por\u0119 najgorszego z\u0142a.<\/p>\n
60. Ufajmy, \u017ce ci, kt\u00f3rzy podejm\u0105 dzia\u0142ania, b\u0119d\u0105 strategami zdolnymi do my\u015blenia o wsp\u00f3lnym dobru i przysz\u0142o\u015bci swoich dzieci, a nie o partykularnych interesach kilku kraj\u00f3w lub firm. Oby w ten spos\u00f3b okazali szlachetno\u015b\u0107 polityki, a nie jej ha\u0144b\u0119. O\u015bmielam si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 to pytanie skierowane do mo\u017cnych: \u201edlaczego usi\u0142uje si\u0119 dzi\u015b zachowa\u0107 w\u0142adz\u0119, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 niezdolna do interweniowania, gdy by\u0142o to nagl\u0105ce i konieczne?\u201d [35].<\/p>\n
6. Motywacje duchowe<\/p>\n
61. Chcia\u0142bym przypomnie\u0107 wiernym katolikom o motywacjach wyp\u0142ywaj\u0105cych z ich wiary. Zach\u0119cam naszych braci i siostry innych religii, aby uczynili to samo, poniewa\u017c wiemy, \u017ce autentyczna wiara nie tylko umacnia ludzkie serce, ale przekszta\u0142ca ca\u0142e \u017cycie, przeobra\u017ca cele osobiste, o\u015bwieca relacje z innymi i wi\u0119zi z ca\u0142ym stworzeniem.<\/p>\n
W \u015bwietle wiary<\/p>\n
62. Biblia podaje, \u017ce \u201eB\u00f3g widzia\u0142, \u017ce wszystko, co uczyni\u0142, by\u0142o bardzo dobre\u201d ( Rdz 1, 31). Jego jest \u201eziemia i wszystko, co jest na niej\u201d ( Pwt 10, 14). Dlatego m\u00f3wi nam: \u201eNie wolno sprzedawa\u0107 ziemi na zawsze, bo ziemia nale\u017cy do Mnie, a wy jeste\u015bcie u Mnie przybyszami i osadnikami\u201d ( Kp\u0142 25, 23). Zatem \u201eta odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec ziemi nale\u017c\u0105cej do Boga oznacza, \u017ce cz\u0142owiek obdarzony inteligencj\u0105 musi szanowa\u0107 prawa natury i delikatn\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy bytami tego \u015bwiata\u201d [36].<\/p>\n
63. Z drugiej strony, \u201eca\u0142y wszech\u015bwiat, z jego r\u00f3\u017cnorodnymi relacjami, najlepiej ukazuje niewyczerpane bogactwo Boga\u201d; w zwi\u0105zku z tym, aby\u015bmy byli m\u0105drzy, \u201emusimy uchwyci\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 rzeczy w ich wielorakich relacjach\u201d [37]. Na tej drodze m\u0105dro\u015bci, nie jest dla nas bez znaczenia, \u017ce wiele gatunk\u00f3w zanika, i \u017ce kryzys klimatyczny zagra\u017ca \u017cyciu tak wielu istot.<\/p>\n
64. Jezus \u201em\u00f3g\u0142 zach\u0119ca\u0107 innych do wra\u017cliwo\u015bci na pi\u0119kno istniej\u0105ce w \u015bwiecie, bo On sam by\u0142 w sta\u0142ym kontakcie z przyrod\u0105 i zwraca\u0142 na ni\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, pe\u0142n\u0105 mi\u0142o\u015bci i zadziwienia. Gdy przemierza\u0142 ka\u017cdy skrawek swej ojczyzny, zatrzymywa\u0142 si\u0119, by podziwia\u0107 pi\u0119kno stworzone przez Ojca, zach\u0119caj\u0105c swoich uczni\u00f3w do rozpoznawania w rzeczach Bo\u017cego or\u0119dzia\u201d [38].<\/p>\n
65. Jednocze\u015bnie \u201estworzenia tego \u015bwiata ukazuj\u0105 si\u0119 nam ju\u017c nie jako rzeczywisto\u015bci czysto naturalne, poniewa\u017c Zmartwychwsta\u0142y tajemniczo je otacza i ukierunkowuje ku pe\u0142ni. Te same dzikie kwiaty i ptaki, kt\u00f3re podziwia\u0142 swymi ludzkimi oczami, s\u0105 obecnie wype\u0142nione Jego ja\u015bniej\u0105c\u0105 obecno\u015bci\u0105\u201d [39]. Je\u015bli \u201ewszech\u015bwiat rozwija si\u0119 w Bogu, kt\u00f3ry go ca\u0142kowicie wype\u0142nia, to istnieje misterium, kt\u00f3re trzeba podziwia\u0107 w li\u015bciu, w \u015bcie\u017cce, w rosie, w twarzy ubogiego\u201d [40]. \u015awiat \u015bpiewa o niesko\u0144czonej Mi\u0142o\u015bci, jak nas to mo\u017ce nie obchodzi\u0107?<\/p>\n
Pod\u0105\u017canie w komunii i odpowiedzialnie<\/p>\n
66. B\u00f3g zjednoczy\u0142 nas ze wszystkimi swoimi stworzeniami. Jednak paradygmat technokratyczny mo\u017ce odizolowa\u0107 nas od naszego otoczenia i sprawi\u0107, \u017ce zapomnimy, \u017ce ca\u0142y \u015bwiat jest \u201estref\u0105 kontaktu\u201d [41].<\/p>\n
67. \u015awiatopogl\u0105d judeochrze\u015bcija\u0144ski podtrzymuje szczeg\u00f3ln\u0105 i centraln\u0105 warto\u015b\u0107 istoty ludzkiej po\u015br\u00f3d wspania\u0142ego koncertu wszystkich istot, ale dzi\u015b jeste\u015bmy zmuszeni uzna\u0107, \u017ce mo\u017cliwy jest tylko \u201eantropocentryzm umiejscowiony\u201d. Oznacza to, \u017ce ludzkie \u017cycie jest niezrozumia\u0142e i niemo\u017cliwe do utrzymania bez innych stworze\u0144. Istotnie, \u201ewszystkie byty wszech\u015bwiata, b\u0119d\u0105c stworzonymi przez tego samego Ojca, s\u0105 zjednoczone niewidzialnymi wi\u0119zami i tworz\u0105 rodzaj uniwersalnej rodziny, wspania\u0142ej komunii pobudzaj\u0105cej do \u015bwi\u0119tego, serdecznego i pokornego szacunku\u201d [42].<\/p>\n
68. Nie jest to wytw\u00f3r naszej woli, ma inne pochodzenie, kt\u00f3re le\u017cy u podstaw naszej istoty, poniewa\u017c \u201eB\u00f3g z\u0142\u0105czy\u0142 nas tak \u015bci\u015ble z otaczaj\u0105cym nas \u015bwiatem, \u017ce wyniszczenie i zatrucie ziemi jest niejako chorob\u0105 dotykaj\u0105c\u0105 nas wszystkich, i mo\u017cemy ubolewa\u0107 nad wymarciem jakiego\u015b gatunku jak nad jakim\u015b okaleczeniem\u201d [43]. W ten spos\u00f3b k\u0142adziemy kres idei autonomicznej, wszechmocnej i nieograniczonej istoty ludzkiej i zastanawiamy si\u0119 nad sob\u0105, aby zrozumie\u0107 siebie w spos\u00f3b bardziej pokorny i bogatszy.<\/p>\n
69. Zapraszam wszystkich do towarzyszenia w tej drodze pojednania ze \u015bwiatem, kt\u00f3ry nas go\u015bci i do ubogacenia jej w\u0142asnym wk\u0142adem, poniewa\u017c nasze zaanga\u017cowanie ma zwi\u0105zek z godno\u015bci\u0105 osobist\u0105 i wielkimi warto\u015bciami. Nie mog\u0119 jednak zaprzeczy\u0107, \u017ce trzeba by\u0107 szczerym i uzna\u0107, i\u017c najskuteczniejsze rozwi\u0105zania nie b\u0119d\u0105 pochodzi\u0107 jedynie z wysi\u0142k\u00f3w indywidualnych, ale przede wszystkim z wielkich decyzji polityki krajowej i mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n
70. Niemniej jednak wszystko wp\u0142ywa na ca\u0142o\u015b\u0107 i unikni\u0119cie wzrostu globalnej temperatury o 0,1 stopnia Celsjusza mo\u017ce ju\u017c wystarczy\u0107, aby oszcz\u0119dzi\u0107 cierpienia wielu osobom. Wa\u017cne jest jednak co\u015b mniej ilo\u015bciowego: pami\u0119tanie, \u017ce nie ma trwa\u0142ych zmian bez zmian kulturowych, bez dojrzewania sposobu \u017cycia i przekona\u0144 spo\u0142ecznych, i nie ma zmian kulturowych bez zmian w osobach.<\/p>\n
71. Wysi\u0142ki rodzin, by mniej zanieczyszcza\u0107, ogranicza\u0107 ilo\u015b\u0107 odpad\u00f3w, m\u0105drze konsumowa\u0107, tworz\u0105 now\u0105 kultur\u0119. Sam fakt zmiany nawyk\u00f3w osobistych, rodzinnych i spo\u0142ecznych podsyca niepok\u00f3j o niespe\u0142nione obowi\u0105zki sektor\u00f3w politycznych i oburzenie z powodu braku zainteresowania mo\u017cnych. Nale\u017cy zatem zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nawet je\u015bli nie przyniesie to natychmiastowego znacz\u0105cego efektu z ilo\u015bciowego punktu widzenia, przyczynia si\u0119 do powa\u017cnych proces\u00f3w transformacji dzia\u0142aj\u0105cych z g\u0142\u0119bi spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n
72. Je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119, \u017ce emisje na osob\u0119 w Stanach Zjednoczonych s\u0105 oko\u0142o dwukrotnie wy\u017csze ni\u017c w przypadku mieszka\u0144ca Chin, i oko\u0142o siedmiokrotnie wy\u017csze ni\u017c \u015brednia w najbiedniejszych krajach [44], mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce powszechna zmiana nieodpowiedzialnego stylu \u017cycia zwi\u0105zanego z modelem zachodnim, mia\u0142aby znacz\u0105cy d\u0142ugoterminowy skutek. W ten spos\u00f3b, wraz z bardzo potrzebnymi decyzjami politycznymi, byliby\u015bmy na drodze do wzajemnego uzdrowienia.<\/p>\n
73. List ten jest zatytu\u0142owany \u201ePochwalony b\u0105d\u017a, Panie\u201d. Bowiem cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chce zast\u0105pi\u0107 Boga, staje si\u0119 najgorszym zagro\u017ceniem dla samego siebie.<\/p>\n
W Rzymie, u \u015bw. Jana na Lateranie, dnia 4 pa\u017adziernika 2023, w \u015bwi\u0119to \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu, w jedenastym roku mojego Pontyfikatu.<\/p>\n
FRANCISCUS<\/p>\n
[1] Konferencja Biskup\u00f3w Katolickich Stan\u00f3w Zjednoczonych, Global Climate Change Background, 2019.<\/p>\n
[2] Zgromadzenie Specjalne Synodu Biskup\u00f3w dla Regionu Panamazo\u0144skiego, Dokument ko\u0144cowy, pa\u017adziernik 2019, 10: AAS 111 (2019), 1744.<\/p>\n
[3] Sympozjum Konferencji Episkopat\u00f3w Afryki I Madagaskaru (SCEAM), African Climate Dialogues Communiqu\u00e9, Nairobi, 17 pa\u017adziernika 2022.<\/p>\n
[4] Por. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate Change 2021, The Physical Science Basis, Cambridge and New York 2021, B.2.2.<\/p>\n
[5] Por. ten\u017ce, Climate Change 2023, Synthesis Report, Summary for Policymakers, B.3.2. W raporcie za rok 2023 odniesiono si\u0119 do https:\/\/www.ipcc.ch\/report\/ar6\/syr\/downloads\/report\/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf.<\/p>\n
[6] Por.United Nations Environment Program, The Emission Gap Report 2022: https:\/\/www.unep.org\/resources\/emissions-gap-report-2022.<\/p>\n
[7] Por. National Oceanic and Atmospheric Administration, Earth System Research Laboratories, Global Monitoring Laboratory, Trends in Atmospheric Carbon Dioxide: https:\/\/www.gml.noaa.gov\/ccgg\/trends\/.<\/p>\n
[8] Por. IPCC, Climate Change 2023, Synthesis Report, Summary for Policymakers, A.1.3.<\/p>\n
[9] Por. tam\u017ce., B.5.3.<\/p>\n
[10] Te dane Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) opieraj\u0105 si\u0119 na oko\u0142o 34000 ekspertyzach: por. IPCC, Synthesis Report of the Sixth Assessment Report (20\/03\/2023): AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023 (ipcc.ch)<\/p>\n
[11] Por. IPCC, Climate Change 2023, Synthesis Report, Summary for Policymakers, A.1.2.<\/p>\n
[12] Por. tam\u017ce.<\/p>\n
[13] Enc. Laudato si\u2019 (24 maja 2015), 101: AAS 107 (2015), 887.<\/p>\n
[14] Tam\u017ce, 105: AAS 107 (2015), 889.<\/p>\n
[15] Tam\u017ce, 106: AAS 107 (2015), 890.<\/p>\n
[16] Tam\u017ce, 104: AAS 107 (2015), 888-889.<\/p>\n
[17] Tam\u017ce, 105: AAS 107 (2015), 889.<\/p>\n
[18] Tam\u017ce, 139: AAS 107 (2015), 903.<\/p>\n
[19] Tam\u017ce, 220: AAS 107 (2015), 934.<\/p>\n
[20] Por. Sverker S\u00f6rlin\u2013Paul Warde, Making the Environment Historical. An Introduction, w: ten\u017ce, Nature\u2019s End: History and the Environment, Basingstoke\u2013New York 2009, 1-23.<\/p>\n
[21] Enc. Laudato si\u2019 (24 maja 2015), 139: AAS 107 (2015), 903.<\/p>\n
[22] Por. W\u0142odzimierz So\u0142owiow, Kr\u00f3tka Powie\u015b\u0107 o Antychry\u015bcie, t\u0142um. Ludwik Posadzy, Pozna\u0144 1924, s. 28.<\/p>\n
[23] Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI, Przem\u00f3wienie z okazji 25-lecia FAO (16 listopada 1970): AAS 62 (1970), 833.<\/p>\n
[24] Enc. Fratelli tutti (3 pa\u017adziernika 2020), 11: AAS 112 (2020), 972.<\/p>\n
[25] Tam\u017ce, 174: AAS 112 (2020), 1030.<\/p>\n
[26] Tam\u017ce, 172: AAS 112 (2020), 1029.<\/p>\n
[27] Tam\u017ce.<\/p>\n
[28] Por. tam\u017ce, 170: AAS 112 (2020), 1029.<\/p>\n
[29] Tam\u017ce.<\/p>\n
[30] Tam\u017ce, 175: AAS 112 (2020), 1031.<\/p>\n
[31] Enc. Laudato si\u2019 (24 maja 2015), 179: AAS 107 (2015), 918.<\/p>\n
[32] Tam\u017ce, 167: AAS 107 (2015), 914.<\/p>\n
[33] Tam\u017ce, 169: AAS 107 (2015), 915.<\/p>\n
[34] Tam\u017ce, 111: AAS 107 (2015), 982.<\/p>\n
[35] Tam\u017ce, 57: AAS 107 (2015), 870.<\/p>\n
[36] Tam\u017ce, 68: AAS 107 (2015), 874.<\/p>\n
[37] Tam\u017ce, AAS 107 (2015), 881.<\/p>\n
[38] Tam\u017ce, 97: AAS 107 (2015), 886.<\/p>\n
[39] Tam\u017ce, 100: AAS 107 (2015), 887.<\/p>\n
[40] Tam\u017ce, 233: AAS 107 (2015), 938.<\/p>\n
[41] Por. D. J. Haraway, When Species Meet, Minneapolis 2008, 205-249.<\/p>\n
[42] Enc. Laudato si\u2019, (24 maja 2015), 89: AAS 107 (2015), 883.<\/p>\n
[43] Adhort. apost. Evangelii gaudium (24 listopada 2013), 215: AAS 105 (2013), 1109.<\/p>\n
[44] Por. United Nations Environment Program, Emission Gap Report 2022: https:\/\/www.unep.org\/resources\/emissions-gap-report-2022.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
ADHORTACJA APOSTOLSKA LAUDATE DEUM OJCA \u015aWI\u0118TEGO FRANCISZKA DO WSZYSTKICH LUDZI DOBREJ WOLI O KRYZYSIE KLIMATYCZNYM 1. \u201ePochwalony b\u0105d\u017a, Panie, z wszystkimi Twymi stworzeniami\u201d. To zawo\u0142anie zrealizowa\u0142 \u015bw. Franciszek z Asy\u017cu poprzez swoje \u017cycie, pie\u015bni i gesty. W ten spos\u00f3b podj\u0105\u0142 zalecenia psalm\u00f3w biblijnych i ukaza\u0142 wra\u017cliwo\u015b\u0107 Jezusa na stworzenia swego Ojca: \u201ePrzypatrzcie si\u0119 liliom polnym, […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-11042","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-warto-wiedziec"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11042","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11042"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11042\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11048,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11042\/revisions\/11048"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11042"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11042"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiatokarnia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11042"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}